оьрта агIо

’ьадис

‘икъхI

 хетам

ƒоьзал

√Iиллакх

Iелам-нах

ƒела хьахор

—айтах лаьцна

∆айнийн цIерш

’аттаршна жоьпаш

¬айн меттан жайнаш

 

јудио

¬идео

’ьешан тептар

 ехат €зде соьга

 

 

ћј“≈ћј“» јЌ ј, ‘»« ”Ћ№“”–јЌ ј, IјЋјћƒќ¬«ј–јЌ ј “≈–ћ»Ќ»…Ќ Ќќ’„»…Ќ-ќ№–—»…Ќ ƒќЎјћ

 

Ѕилгалдаккхар. ¬айна ма-хаъара, вайн махкахь къаьмнийн меттанаш Iаморна паргIато а, таронаш а елла. ћеттан дошам меттан хазна ю. Ќенан мотт Ч иза халкъан дахаран хазна ю. ћотт адамийн дахаран а, юкъараллин а, ойла€ран а, кхетаман а, Iилманан а, оьздангаллин а, говзаллин а, халкъан хьекъалан а уггаре а сийлахь-йоккха хазна ю. ЂЌохчийн меттан нийса€здаран дошамї цIе йолу хIара книга 7 декъах лаьтта. » дакъош ду: 1/ дешхьалхе, 2/ дошам /словарь/, 3/ нох-чийн меттан нийса€здаран коьрта бакъонаш, 4/ йозанехь сацаран хьаьркаш хIит-торан бакъонаш, 5/ нохчийн меттан дицлуш лаьттачу халачу дешнийн маьIнаш, 6/ нохчийн литературни меттан норманаш, 7/ математикан, физкультуран, Iалам-довзаран терминийн нохчийн-оьрсийн дошам.

÷у дакъойх лаьтташ болу нохчийн меттан дошам хIинца дуьххьар арахоьцуш бу.  хо гIо дан декхар ду нохчийн мотт бакъонца дика Iамош а, вайн маттахь белхаш беш а болчарна массарна а: дешархошна а, студенташна а, хьехархошна а, журналиеташна а, артисташна а, €здархошна а, поэташна а, Iилманан белхахошна а. ÷у гIуллакхан кхин цхьа маьIна а ду: нагахь хьехархошна Iилманан терминаш шайн къоман маттахь бакъонца нийса хууш ца хилахь, цаьрга ненан маттахь хьехалур €ц математика а, физкультура а, Iаламдовзар а. Ќенан меттанаш мас-санхьа а Iамо долийнчу кху муьрехь къаьсттина чIогIа оьшура вайна кху кепара €здина нохчийн меттан жайна. ÷ундела чIогIа мехала хета меттан хазна ларалун вайн меттан дошам а, иштта Iаламдовзаран а, математикан а, физкуль-туран а терминаш а, нийса€здаран бакъонаш а, литературни меттан норманаш а, царах кхетар а, нийса пайдаэцар а.  ху балхо гIо дийр ду школашна а, дешаран заведенешна а, культуран белхахошна а.

 

Ѕерийн бешахь математикан зан€тешна оьшу терминаш

 

йоккха Ч больша€ /-ой, -ое/

жима Ч маленька€ /-ий, -ое/

еха Ч длиннее,    длинный     /-а€,     -ое/

йоца Ч короче,    короткий    /-а€,    -ое/

йохаллехь цхьабосса Ч одинаковые по длине

лакхара Ч верхний /-€€, -ее/

лахара Ч нижний /-€€, -ее/

кхосаберг /ю/ Ч треугольник

нийсасаберг /ю/ Ч пр€моугольник

еакIовниг /ю/ Ч квадрат

биъсаберг /ю/ Ч четырехугольник

шуьйра Ч шире,    широкий    /-а€,    -ое/

готта Ч уже, узкий /-а€, -ое/

лакхахь Ч выше, вверху

лахахь Ч ниже, внизу

лекха Ч высокий /-а€, -ое/

лоха Ч низкий /-а€, -ое/

локхаллехь цхьабосса Ч одинаковые по высоте

цхьаъ Ч один, одна, одно

цхьацца Ч по одному

цхьа а Ч ни одного, никто

хIумма а Ч ничто

дукха Ч много

кIезиг Ч мало

маса Ч сколько

оццул Ч столько

цхьанийсса Ч поровну

йоькъу материал   /ю/ Ч раздаточный материал

йоькъучу материалца бен болх /бу/ Ч работа  с  раздаточным   материалом

аьтту куьг /ду/ Ч права€ рука

аьрру куьг /ду/ Ч лева€ рука

аьтту   куьйга   хIуманаш   аьрру   агIорхьара   аьтту   агIорхьа   дIаса€хкар /ду/ Ч раскладывать предметы правой рукой слева направо

аьтту агIорхьа Ч справа

аьрру агIорхьа Ч слева

хьалхахь Ч впереди

тIехьахь Ч сзади герга Ч ближе, близко /герга ду/.

гена Ч дальше, далеко /гена ду/

кхидIа а Ц дальше

йохалла /ю/ Ч длина

шоралла /ю/ Ч ширина

локхалла /ю/ Ч высота

хIума, васт, кеп, фигура, куьце дегI Ч фигура /лат. вид, образ/

хьала Ч вверх

охьа Ч вниз

хьалхахьа Ч вперед

юханехьа Ч назад

аьтту агIор Ч направо

аьрру агIор Ч налево

алсам, сов Ч больше

кIезиг Ч меньше

юткъа Ч тоньше, тонкий /-а€, -ое/

стомма Ч толше, толстый /-а€, -ое/

стомма   хиларехь   цхьабосса Ч равны по толщине

стоммалла /ю/ Ч толщина

нийса ю Ч ракно

аса /ю/ Ч полоса, полоска

гIутакх /ду/ Ч коробка, коробочка

жIаьлинускал /ду/ Ч гриб

дошам /бу/ Ч словарь

дош /ду/ Ч слово

масалла /ю/ Ч количество

хIуманийн цхьанийсса йолу масалла /ю/ Ч равное количество предметов

дуьхьал Iостанехьа/ дешнаш: еха - йоца, лекха - лоха, шуьйра - готта Ч противоположные слова: длинный Ч короткий, высокий Ч низкий, широкий Ч узкий

юкъ /ю/ Ч промежуток, середина, центр, интервал /лат./, пространство, рассто€ние

агIо /ю/ Ч направление, сторона, страница

цхьанийссаниг Ч эквивалент, равный

уггаре еха - самый длинный /-а€, -ое/

уггаре   йоца Ч самый    короткий    /-а€, -ое/

бIаьрахьесап /ду/ Ч глазомер

бIаьрга юстар /ду/ Ч глазомер

угтаре стомма Ч самый  толстый  /-а€, -ое/.

уггаре юткъа Ч самый   тонкий    /-а€, -ое/

уггаре   лекха Ч самый   высокий   /-а€, -ое/

уггаре лоха Ч самый низкий /-а€, -ое/

кхин а шуьйра Ч еще шире

кхин а готта Ч еще уже

кхин а лакха Ч еще выше

кхин а лаха Ч еще ниже

лахара хьала Ч снизу вверх

лакхара охьа Ч сверху вниз

аьрру агIорхьара аьтту агIорхьа Ч слева направо

аьтту агIорхьара аьрру агIорхьа Ч с правой стороны в левую сторону

гайтаман    гIирсаш    /бу/ Ч нагл€дные пособи€

дIагайтаран материал    /ю/ Ч демонстрационный материал

Iаморан говзаллин  гIирсаш    /бу/ Ч технические средства обучени€

муцIара го /бу/ Ч овал  /фр.  €йцо Ч хIоа/

къастийна меттиг /ю/ Ч ориентир /шен гIоьнца меттиг къасто хIума/

меттиг къастор /ду/ Ч ориентирование, ориентировка

геометрически   фигураш   /ю/ Ч геометрические фигуры

шар /ю/ Ч шар

цилиндр /ю/ Ч цилиндр

юккъехь Ч посередине

йистехь Ч на краю

йистера Ч с кра€

уггаре йоккха Ч самый большой /-а€, -ое/

уггаре жима Ч самый маленький /-а€, -ое/

хIуманан кеп /ю/ Ч модель

хIуманан кеп кечъ€р   /ду/ Ч моделирование

тIехуле    /ю/,    экъа    /ю/ Ч плоскость

кIира /ду/ Ч недел€

оршот /ю/ Ч понедельник

шинара /ю/ Ч вторник

кхаара /ю/ Ч среда

еара /ю/ Ч четверг

пIераска /ду/ Ч п€тница

шот /ду/ Ч суббота

кIиранде /ду/ Ч воскресенье

селхана Ч вчера

тахана Ч сегодн€

кхана Ч завтра

лама Ч послезавтра

де /ду/ Ч день

дийнахь Ч днем

буьйса /ю/ Ч ночь

буса, буьйсанна Ч ночью

делкъе /ю/ Ч полдень

делкъехь Ч в полдень

суьйре /ю/ Ч вечер

сарахь Ч вечером

майда /ю/ Ч площадь, площадка

лакхара са /бу/ Ч верхний угол

лахара са /бу/ Ч нижний угол

аьрру йист /ю/ Ч левый край

аьтту йист /ю/ Ч правый край

лахара йист /ю/ Ч нижний край

лакхара    йист    /ю/ Ч верхний    край

экологи, Iаламан цIа /ду/ Ч экологи€ /греч. дом., жилище, родина + пон€тие, слово, учение/

стоьлан   йохалла   /ю/ Ч длина   стола

стоьлан шоралла /ю/ Ч ширина стола

хьакхавалар,   хаадалар   /ду/ Ч ощупь

кехатан тIехуле къастор /ду/ Ч ори-ентировка на плоскости листа

дукхаллехь цхьанийсса йолу тайп-тайпана хIуманаш ган а, уьш къамелехь билгалъ€ха а бераш Iамор /ду/ Ч учить детей видеть равное количество разных предмеов  и отражать это в  речи

дийна хIума 2-на, 4-а нийсачу дакъош-ка екъа а, иза къамелехь билгал-даккха а Iамор /ду/ Ч научить детей делить целое на 2 и 4  равные части и отражать  это  в   речи

ах Ч половина

эхан ах, доьалгIа дакъа, деаннах цхьа дакъа /ду/ Ч четверта€ часть, одна из четырех частей

шиннах   цхьа   дакъа   /ах/ Ч одна   из двух частей /половина/

2-ра 5-нга кхаччалц долчу терахьийн масалла берашна йовзийтар /ду/ Ч познакомить   детей   с   количеством чисел от 2 до 5

дийнна хIума цуьнан декъал йоккха ю /сов ю/ Ч целое больше его части

дакъа хIуманал жима ду /кIезиг ду/ Ч часть меньше целого

7-нга кхаччалц рогIаллин терахьдешан маьIна гучудаккхар /ду/ Ч раскрыть значение пор€дковых числи-тельных до 7

хьалхара,  шолгIа,  кхоалгIа  Iутакх/ Ч перва€,   втора€,   треть€   /коробка/

сийна Ч сйний

цIен Ч красный

можа Ч желтый

кIиранан денойх болу берийн кхетам билгалбар, нисбар /ду/ Ч уточнить представлени€ детей о дн€х недели

10-нна юккъехь цхьа терахь кхечул масанна сов ду € кIезиг ду Ч какое из двух чисел на сколько больше или меньше другого в пределах  10

йохаллехь, шораллехь, локхаллехь хIуманаш вовшашца юста берашна шардар /ду/ Ч упражн€ть детей в сопоставлении предметов по длине, ширине и высоте

геометрически фигураш: го, муцIара го, еакIовниг, нийсасаберг, кхосаберг Ч къасто а, церан нийса цIерш €ха а берашна хаар чIагIдар   /ду/ Ч закрепить умение детей различать и правильно называть геометриче-ские фигуры: круг, овал, квадрат, пр€моугольник, треугольник

дагалацам    /бу/,   

диццадалар    /ду/

эс /ю/ Ч пам€ть

тидам /бу/Ч внимание

тидамалла  /ю/,  тидам  хилар   /ду/ Ч наблюдательность

берийн тидам хилар, дагалацам кхиор /ду/ Ч развивать у детей наблюдательность и пам€ть

берийн    бIаьрахьесап    кхиор    /ду/ Ч развивать у детей глазомер

бIаьрахьесап Ч меттиган  юкъ  бIаьрга къасто  аьтто  бен  хьуьнар   /ду/ Ч глазомер Ч способность определ€ть рассто€ние на глаз

герггара    юкъара    терахьаш    /ду/ Ч смежные числа

10-нна юккъехь терахьийн дагардаран рогIалла  берашна  йовзийтар   /ду/ Ч ознакомление дстсй с последовательностью счета  чисел  в  пределах  10

нийса а, духанехьа а дагардар шардар /ду/ Ч упражн€ть счет /счисление/ в   пр€мом   и   обратном   пор€дке

арифметически задачаш хIитто бераш Iамор /ду/ Ч учить детей составл€ть арифметические задачи

задачан   дIахIоттамах   бераш   кхетор /ду/ Ч познакомить детей со структурой задачи тIетоха, тIерадаккха, хир ду бохучу дешнех пайдаэца бераш Iамор /ду/ Ч учить детей    пользоватьс€ словами  прибавить,  вычесть,  получитс€

фланелеграф   /ю/ Ч кхосаберг,  еакIовниг, биъсаберг, нийсасаберг тIелато оьшу хIума /ю/ Ч фланелеграф


 

ёьхьанцарчу классашна математически терминаш

 

вовшахтохар таллар   /ду/ Ч проверка сложени€

ловзаран  упражненеш   /ю/ Ч игровые упражнени€

дидактически ловзарш /ду/ Ч дидактические игры

ловзаран упражненийн масалш /ду/ Ч примеры игровых упражнений

хIуманаш,   хIуманийн   тобанаш   юстар /ду/ Ч сравнение предметов и групп предметов

юкъаметтиган   а,   хенан   а   кхетамаш /бу/ Ч пространственные и временные представлени€

вовшахтохар /ду/ Ч сложение

тIерадаккхар /ду/ Ч вычитание

тIерадаккхар  таллар  /ду/Ч проверка вычитани€

эцар /ду/ Ч умножение

декъар /ду/ Ч деление

диъ   хьесап    /ду/ Ч четыре   действи€

1-ра   вовшахтухург   /ду/ Ч 1-е   слагаемое

2-гIа  вовшахтухург  /ду/ Ч 2-е  слагаемое

жамI /ду/ Ч сумма

жимлург /ду/ Ч уменьшаемое

тIерадоккхург /ду/ Ч вычитаемое

бухадуьсург /ду/ Ч разность

1-ра оьцург    /ду/Ч 1-й    множитель

2-гIа оьцург    /ду/ Ч 2-й    множитель

вовшашца   оьцурш    /ду/ Ч сомножители

оьцучеран меттиг хийцар /ду/ Ч перестановка множителей

хилларг /ду/ Ч произведение

декъалург /ду/ Ч делимое доькъург /ду/ Ч делитель

кхочург, дакъа /ду/ Ч частное

терахьийн дустар /ду/ Ч сравнение чисел

цхьаъ /ду/ Ч один

цхьаанча /ю/ Ч единица

итт /ду/ Ч дес€ть

иттанча /ю/ Ч дес€ток, дес€тка

кхосаболчун  агIонийн  йохаллин  жамI /ду/ Ч сумма длин сторон треугольника терахьийн меттиг хийцар /€ терахьаш дIасахIиттор    /ду/ Ч перестановка чисел

тIетоха Ч прибавить

тIерадаккха Ч вычесть

дIадаккха Ч отн€ть

эца Ч умножить

эцаран таблица /ю/ Ч таблица  умножени€

вовшахтохаран хьаьрк / + / Ч знак сложени€ / + /

тIерадаккхаран    хьаьрк    /Ч/ Ч знак вычитани€ /Ч/

эцаран хьаьрк    /./ Ч знак умножени€ /./

декъаран хьаьрк /:/ Ч знак делени€ /:/

ѕифагоран     таблица Ч таблица ѕифагора

декъа Ч разделить

вовшахтохаран таблица Ч таблица сложени€

бакъдолу терахь Ч натуральное  число

го /бу/ Ч круг кийсак /ю/ Ч отрезок

Iамийнарг карладаккхар /ду/ Ч повторение пройденного

физминуткаш /ю/ Ч физминутки

горге /ю/ Ч круг

гонасиз /ду/ Ч гонахе Ч окружность

кхосаберг /ю/ Ч треугольник

нийсасаберг /ю/ Ч пр€моугольник

биъсаберг /ю/ Ч четырехугольник

куб /ю/ Ч куб

кубик /ю/ Ч кубик

къовларш /ю/ Ч скобки

кийсак /ю/ Ч отрезок

кийсакан  йохалла /ю/ Ч длина  отрезка

кIезиг € алсам   /сов/ Ч меньше или больше

дукха Ч много

кIезиг Ч мало

цхьаъ Ч один

цхьацца Ч по одному

нийсасаболу   кхосаберг   /ю/ Ч пр€моугольный треугольник

нийсасаболу   биъсаберг   /ю/ Ч пр€моугольный четырехугольник

цхьанахьаьркан, шинахьаьркан терахьийн вовшахтохар, тIерадаккхар /ду/ Ч сложение и вычитание однозначных и двузначных чисел

еакIовниг /ю/ Ч квадрат

арифметикан хьесапаш Ч арифметические действи€

нийсасаболчун майда   /ю/ Ч площадь пр€моугольника

уравнени   /ю/ Ч нисдар   /ду/ Ч уравнение

нийсалла /ю/ Ч равенство

нийсалла€цар /ду/ Ч неравенство

процент /ю/Ч процент

нийса са /бу/ Ч пр€мой угол

дакъош   /ду/,  дакъалла   /ю/ Ч дроби

нисдаран орам  /бу/,  уравненин орам /бу/ Ч корень уравнени€

цхьалхе дакъош /ду/ Ч простые дроби

нисдар кхочушдар     /ду/ Ч решение уравнени€

иттаннийн  дакъош   /ду/ Ч дес€тичные дроби

лорург, дагардийраг /ду/ Ч числитель

билгалдийраг /ду/ Ч знаменатель

дакъош дацдар     /ду/ Ч сокращение дроби

цхьанахьаьркан    терахь    /ду/ Ч однозначное число

шинахьаьркан   терахь   /ду/      двузначное число

кхаахьаьркан   терахь   /ду/ Ч трехзначное число

дукхахьаьркийн  терахь   /ду/ - многозначное число

дуьсург /ду/ Ч остаток

эцаран  меттиг  хийцаран  башхалла Ц переместительное свойство умножени€

терахьан  дакъа  карор   /ду/ Ч нахождение доли числа

шен  декъан  терахь  карор  /ду/ Ч нахождение числа по его доле

цхьаанчаш Ч единицы

бIеннаш Ч сотни

эзарнаш Ч тыс€чи

миллионаш Ч миллионы

элпийн    гайтамаш    /бу/ Ч буквенные выражени€

цхьа а €ц Ч ни одной нет, ни одного нет

€нне а €ц Ч совсем нет

дакъош /ду/ Ч доли

дакъош /ду/ Ч дробь

дакъош билгалдахар /ду/ Ч обозначение долей

дакъош дустар /ду/ Ч сравнение долей

нийса боцу са /бу/ Ч непр€мой угол

цхьаанчийн класс /ю/ Ч класс единиц

эзарнийн класс /ю/ Ч класс тыс€ч

миллионийн класс /ю/ Ч класс миллионов

терахьийн  дIасадекъар   /ду/ Ч раэложение чисел

арифметически  юккъера терахь  карор /ду/ Ч нахождение среднего арифметического терахьан   масех  дакьа   карор   /ду/ Ч нахождение нескольких долей числа

еакIов сантиметр    /ю/ Ч квадратный сантиметр

еакIов дециметр     /ю/ Ч квадратный дециметр

юкъара маьIна, жамI  /ду/ Ч обобщенне. вывод, сумма

еакIов метр /ю/ Ч квадратный метр

йоккхалла юстаран цхьаанчийн таблица /ю/ Ч таблица единиц измерени€ величин

йохаллин цхьаанчаш Ч единицы длины

майданан   цхьаанчаш Ч единицы   плошади

чухоаман цхьаанчаш Ц единицы объема

хенан   йоккхалла  юстаран   цхьаанчийн таблица /ю/ Ч таблица единиц измерени€ величины времени

иссанчин   башхаллаш   -  свойства дев€тки

дуьсург долуш декъар /ду/ Ч деление с остатком

дуьсург доцуш декъар /ду/ Ч деление без остатка

йохаллин барамаш Ч меры длины

майданан   барамаш Ч меры   площади

чухоаман барамаш Ч меры объема

хьесапаш    кхочушдаран  рагI    /ю/ Ч пор€док выполнени€ действий

чIагIдарна шарамаш /упражненеш/ Ч упражнени€ дл€ закреплени€

мосазза сов ду Ч во сколько раз больше

терахьан дакъа карор /ду/ Ч нахождение доли числа

эппаза /ду/ Ч двадцать копеек

жамI терахьна декъар /ду/ Ч деление суммы на число

эцар, декъар  тарлар  /ду/ Ч проверка умножени€ и делени€

масал  кхочушдар довзийта Ц объ€сни решение примера

дукхасаберг /ю/ Ч многоутольник

цхьалхе задача /ю/ Ч проста€ задача

хIоттаман задача /ю/ Ч составна€ задача

вовшашца    оьцурш    /ду/ Ч сомножители

номерш /ю/ Ч номера

нумераци /ю/ Ч нумераци€

йоккхалла /ю/ Ч величина

терахьийн дIадешар а, €здар а /ду/ Ч чтение и.запись чисел

нийсасаболчун /еакIовчун/ агIонийн йохаллин жамI а, майда а каро хаар /ду/ Ч уметь находить сумму длин сторон и площадь пр€моугольника /квадрата/

нийсасаболчун  дуьхь-дуьхьал  йолу агIонаш  /ю/ Ч противоположные стороны пр€моугольника

Ђчолхе ойлайойтуршї Ч Ђлабиринтыї

таблицал арахьара эцар, декъар /ду/ Ч внетабличное умножение и деление

жамI терахьца  эцар /ду/ Ч умножение суммы на число

Iамийнарг карладаккхар, цуьнан юкъара маьIна дар /жамI дар/ /ду/ Ч повторение и обобщение пройденного

таблицехь эцар, декъар /ду/ Ч табличное умножение и деление

четни терахь   /ду/ Ч четное число

четни доцу терахь    /ду/ Ч нечетное число

Ђ—иха кхетарї конкурсана тIедилларш /ду/ Ч задани€ на конкурс Ђ—мекалкаї

кIира /ду/ Ч недел€

шо /ду/ Ч год

бутт /бу/ Ч мес€ц, луна

де-буьйса /ду/ Ч сутки

сахьт /ду/ Ч час

минот /ю/ Ч минута

шен  декъан  терахь карор  /ду/ Ч нахождение числа по его доле

шай /ду/ Ч п€ть копеек

барта   лараран   кепаш   /ю/ Ч приемы устных вычислений

йозанца лараран кепаш /ю/ Ч приемы письменных вычислений

сиха кхетарна лерина задачаш  /ю/ Ч задачи на смекалку

довзийтарца   кхочушде   масал Ч реши пример с объ€снением

вовшашца    оьцурш    /ду/ Ч сомножители

эцаран меттиг хийцаран закон /ду/ - переместительный закон умножени€

терахьийн   гайтамаш   /бу/ Ч выражени€ чисел

нийсасаболчун   майда   /ю/ Ч площадь пр€моугольника

еакIовчун майда /ю/ Ч площадь квадрата

кхосаболчун     майда     /ю/ Ч площадь треугольника

цхьалхе   задачаш   /ю/ Ч простые   задачи

чолхе задачаш /ю/ Ч сложные задачи

барта ларар /ду/ Ч устное вычисление

нийса   ларар   /ду/ Ч правнльное вычисление

дахарца уьйр йолуш Iамор   /ду/ Ч св€зь обучени€ с жизнью

цхьаанчийн    таблица    /ю/ Ч таблица единиц

кхочушдар     довзийта Ч объ€сни  решение

талларца кхочушде декъар Ч выполни деление с проверкой

кхочург   а,   бухадуьсург   а   караде Ч найди частное

нийсалла а, нийсалла€цар а нийса нисло, ца нисло Ц проверь верны ли равенство и  неравенство

 

‘изически культуран термииийн дошам

 

юьхьанцара хьал  /ду/,  юьхьанцара кеп /ю/ Ч исходное положение

хIума лан  хьуьнаре хилар /ду/ Ч выносливость

куьйгаш    ластор    /ду/ Ч взмах    рук

хьалаэккхар /ду/ Ч вскок

хьехархочуьнга хаам бар /хьехархочунна рапорт далар/ Ч рапорт учителю

вовшахкъастор /ду/ Ч размыкание

могIархойн упражненеш   /ю/ Ч строевые упражнени€ физически  

культуран   урокаш    /ю/ Ч уроки физической

культуры хааркйн баххаш /ду/ Ч основы знаний

юкъаракхиоран    упражненеш     /ю/ Ч общеразвивающие упражнени€

волавалар,  йола€лар, дуьйладалар, болар /ду/ Ч ходьба

вадар,   €дар,   довдар,   бовдар   /ду/ Ч бег

кхоссавалар,  кхосса€лар,  кхиссадалар /ду/ Ч прыжок

кхиссадаларш /ду/ Ч прыжки

ритмически  гимнастикан элементаш /ю/Ч элементы ритмнческой гимнастики

буьрка /ю/ Ч м€ч

кхоссар /ду/ Ч метание

тIедийлар /ду/ Ч лазание

хьехархочуьнга   хаам   бар   /хьехархочунна рапорт далар/ Ч рапорт учителю

тIехуладийлар /ду/ Ч перелазание

акробатически /пелхьонийн/ упражненеш  /ю/ Ч акробатические упражнени€

дегIан йозаллин нийсалла ларъ€ран упражненеш  /ю/ Ч упражнени€ в равновесии

хелхарийн   упражненеш   /ю/ Ч танцевальные упражнени€

висаш     /ю/ Ч висы Ч гимнастические упражнени€

турника   тIехь      гимнастически   хIазарца, € лентица еш йолу гимнастически    упражненеш     /ю/ Ч упражнени€   на   турнике,   или   гимнаетических кольцах или лентой

дIасахилар, дIасатаIар /ду/ Ч размыкание

каде ловзарш /ду/ - подвижные игры

вадар, довдар /ду/ Ч разбег

шуьйра ког баккха Ч шире шаг

хахкар, чехка вадар Ч скок

кхоссавелла   чуэккхар   /ду/ Ч спад   с прыжком

кроссови   кечам   /спортивни   довдарш, чехка лелар, чехкаллин къийса-даларш /ду/ Ч кроссова€ подготовка /спортивный бег. ловкость. быстрота движени€, спортивные  сост€зани€/

хьалхара-шолгIа дагарде! Ч на первый-второй рассчитайсь!

леламе дикаллаш кхиор /ду/  Ч развитие двигательных

качеств физически культуран кружокаш /ю/ Ч кружки физической культуры

нека, нека дар /ду/ Ч плавание

самукъане  старташ  /ю/ Ч веселые старты 

гIаш  а,  лыжаш тIехь а сакъера арадовлар /ду/ Ч прогулки пешком, на лыжах

ваьштатаIар,      тIеттIатаIар      /ду/ Ч смыкание

гIулч /ю/ Ч шаг

гIулчаш /ю/ Ч шаги

юх-юххехIитто гIулчаш /ю/ Ч приставные шаги

дIасакъаста,   дIасахила,   новшех   къаста Ч разомкнись

гимнастически   гIаж   /ю/ - гимнастическа€ палка

гимнастически   хIоз   /бу/ - гимнастическое кольцо

гимнастически лента /ду/ - гимнастическа€ лента

вис /ю/ Ч турника тIехь гимнастически хIазарца еш йолу гнмнастически  упражнени - гимнастическое   упражнение  на турнике или на кольцах

юххетаIар /ду/, гIортор ю/ - упор

хийцалуш хIиттар /ду/ - перестроение

брасс /ю/ Ч нека даран шакьаьсттина кеп   /ю/ Ч брасс Ч способ плавани€

ракетка   /ю/ Ч теннисах ловзу гIаж /ю/ Ч ракетка Ч лопатка с нат€нутой сеткой дл€ отбивани€  м€ча при игре в теннис

охьавахар, шершина охьавахар, чушаршар, охьаэккхар /ду/ Ч соскок

шаршар,   шершар   /ду/  - скольжение

физически культура /ю/ ЂIаламан, дегIан оьздангаллаї /ю/ Ч гимнастикан, физически упражненийн некъаца адаман дегI чIагIдар, кхиор /ду/ Ч физическа€          культура Ч Ђприродна€, телесна€  воспитанностьї  /укрепление и развитие человеческого тела путем физических упражнений, гимнастики/

къастор; билгало, билгалдаккхаран билгало /ю/ Ч ориентир

куц-кеп /ду/ Ч осанка

нийса куц-кеп /ду/ Ч правильна€ осанка

чехка   гIулчаш   /ю/ Ч быстрые   шаги

гимнастически хен, дукъо,  нийсалла /ю/ ---- гимнастическое бревно, равновесие

агIо хийцар     /ду/ Ч изменение     направлени€

лахвалар, лахъ€лар, лахбалар,   лахдалар /ду/ Ч сед

охьалахвалар, охьалахъ€лар, охьалахдалар, охьалахбалар /ду/ Ч присед, приседание садаIа аравалар, волавалар   /ду/ Ч прогулка

юьхьанцара хьал  /ду/,    юьхьанцара кеп /ю/ Ч исходное положение

юьхьанцарчу хьолехь Ч в     исходном положении

сих-сиха ког баккха! Ч чаще шаг!

ах охьалахвалар /ду/ Ч полуприсед

шуьйра гIулч /ю/ Ч широкий шаг

дуьхьалонаш эшор /ду/ Ч преодоление преп€тствий

лекхачу стартера вадар, €дар, бовдар /ду/ Ч бег с высокого старта

старт    /ю/ Ч спортивни    къовсадалар

дIадоло меттиг Ч старт Ч место начала спортивных сост€заний

жима хин кема   /ду/ Ч челн,   челнок

хин  кеманан  дадар  /ду/ Ч челночный бег

гена  кхоссавалар,  кхосса€лар  /ду/ Ч прыжок в длину

ведда гена а, лакха а кхоссавалар, кхосса€лар /ду/ Ч прыжок в длину и высоту с разбега

тIехулакхоссалун муш /бу/ Ч скакалка

хьала /ирх/ а, пурх а буьрка кхоссар /ду/ Ч метание   м€ча   по   горизонтальной и вертикальной цели

нилха ког баккха! Ч реже шаг

юьзна кечйина буьрка /ю/ Ч набивной м€ч

жима буьрка Iалашоне а, гена а кхоссар   /ду/ Ч метание малого м€ча в цель и на дальность

охьадерзийна   деха   гIант   /ду/ Ч наклонна€ скамейка

тIетаьIна охьалахвелла охьадерзийнчу дехачу гIанта тIе валар € €лар /ду/ Ч лазанье  по  наклонной  скамейке в упоре присев

гимнастически    ога    /ду/ Ч гимнастическа€ стенка

куьйгашца   схьалацарца Ч перехватом рук

когаш дIасахIитторца Ч перестановкой ног

дукъо   /ду/,   хен   /бу/ Ч бревно,   брус

тайп-тайпанчу локхаллин дукъошна тIехь ен упражненеш /ю/ Ч упражнени€ на брусь€х   разной   высоты

латтар /ду/ Ч стойка

бIаьргаш а хьаббина, цхьана а, шина а кога тIехь латтар /ду/ Ч стойка на двух и одной ноге с закрытыми глазами

гимнастически дехачу гIантан рейки тIехь лаьтташ а, когабуьхьара волалуш  а  юхаверзар   /ду/ Ч повороты кругом сто€  и при ходьбе на носках на рейке гимнастической скамейки

хьалхахьа карчар /ду/ Ч перекат вперед

агIорхьа лIонгавалар   /ду/ Ч кувырок в сторону

спортивни къийсадаларш /ду/ Ч спортивные сост€зани€

спортивни    майда    /ю/ Ч спортивна€ площадка

норманийн барамаш   /нормативаш/ Ч нормативы

дIахIитта! Ч становись!

физкультурни зала чохь леларан ба-къонаш /ю/ Ч правила поведени€ в физкультурном зале

унахцIоналла /ю/ Ч гигиена

муьша тIехь а, висехь а когаш баржийна лахвалар /ду/Ч сид€ ноги врозь на канате и в висе

юххетаьIна вижна а, юххетаьIна голаш тIе лахвелла лаьтташ а, юххе гергатаьIна а ен упражненеш /ю/ /динахь, дукъо тIехь, гимнастически дехачу гIанта тIехь/ Ч упражнени€ в упоре лежа и упоре сто€ на колен€х и упоре /на коне. бревне, гимнастической скамейке/

ведда гена а, лакха а кхоссавалар, кхосса€лар, кхиссабалар /ду/ Ч прыжок с разбега в длину и высоту

когийн дIахIиттаран кхоалгIа кеп /ю/ Ч треть€ позици€ ног

хелхаран гIулчаш /ю/ Ч танцевальные шаги

чехка хелхар /ду/ Ч полька

ког боккхуш дуьйлало! Ч шагом Ч марш!

шаьш долччохь Ч ког боккхуш дуьй-лало! Ч на   месте Ч шагом  марш!

кросс /ю/ Ч спортивни довдар Ч шера йоцчу, гунаш, боьранаш долчу меттехула чехка лелар /ду/ Ч кросс Ч спортивный бег или гонки с преп€тстви€ми по пересеченной местности

кхоссаваларца юхаверзар /ду/ Ч поворот с прыжком

класс, саца! Ч класс, стой!

чехка-нуьцкъала леламе дикаллаш кхиор /ду/ Ч развитне скоростно-силовых двигательных качеств

чехка лелар /ду/ Ч быстрота движени€

каделла /ю/ Ч ловкость

дегI сетташ долчу хьуьнаран говзалла /ю/ Ч гибкость, способность  упругости, легкой сгибаемости

лаьтташ вис €ран а, вижна вис €ран а упражненеш   /ю/ Ч упражнени€ в висе сто€ и в висе лежа

аьрру агIо /ю/ Ч лева€ сторона

аьтту агIо /ю/ Ч права€ сторона

аьрру агIор дерза! Ч налево!

аьтту агIор дерза! Ч направо!

юхаверза,   юхаерза,  юхадерза Ч кругом!

когаш саттор /ду/ Ч сгибание ног

когаш дIанисбар /ду/ Ч разгибание ног

гимнастически оганна букътоьхна ечу висехь когаш саттор, нисбар /ду/ Ч в висе спиной к гимнастической стенке сгибание и разгибание ног

дукъо /ду/, васхал /ю/ Ч перекладина, турник

турник /ю/ Ч турник

нисло! Ч равн€йсь!

меттах ца хьош латта! Ч смирно /стой/!

хьалхахьа лIонгавалар /ду/ Ч кувырок вперед

когаш а саттийна,  пханарш тIе хIоттар /ду/ Ч стойка на  лопатках, согнув ноги агIорхьа лIонгавалар  /ду/Чкувырок в сторону

гIулч йоккхуш дуьйлало! Ч шагом марш!

гергаозар, тIеозар   /ду/ Ч подт€гивание

муш /бу/ Ч канат

уллера  агIорсаттийнчу  дехачу   гIанта тIе охьалахвеллачу кепара валар, голаш тIе лахвелла лаьтташ, юххера гIанта тIе валар /ду/ Ч лазанье по наклонной скамейке в упоре присев и упоре сто€ на колен€х

гимнастически оган тIе а, муьша тIе а дийлар /ду/ :Ч лазанье по гимнастической стенке и канату

пелхьонийн /акробатически/ упражненеш Ч акробатические  упражнени€

упражненехь тобанца бергал вижна € юххетаьIна голаш тIе лахвелла шаршар, хьалхатаIар /ду/ Ч перекаты в группировке, лежа на животе и из упора сто€ на колен€х

онда доьналла  /ду/ Ч сильна€  выносливость

могушаллин а, спортан а хIора беттан денош /ду/ Ч ежемес€чные дни здоровь€ и спорта

кхерам цахилийтаран бакъонаш /ю/ Ч правила безопасности

физически упражнеиеш кхочушъ€рехь унахцIоналлин бакъонаш /ю/ Ч гигиенические правила при выполнении физических упражнений

шина, еа гIулчана дIасатаIа /дIасахила/! Ч на два, четыре шага разомкнись!

могIа /бу/ Ч шеренга, р€д

леламе   раж   /ю/ Ч двигательный   режим

шина   могIара  дIахIиттар   /ду/ Ч построение в две шеренги

соцучу метте /финише/ кхачаран говзалла    /ю/ Ч техника финишировани€

кIелдIахула     валар    /ду/Ч ползание

паргIат латта! Ч вольно!

 

Iаламдовзаран терминийн дошам

 

вай а, Iалам а Ч мы и природа

Iаламан тайп-тайпаналла  /ю/, Iалам тайп-тайпана хилар  /ду/ Ч многообразие природы

садоцу Iалам /ду/ Ч нежива€ природа

хи кхаа хьолехь хилар  /ду/ Ч три состо€ни€ воды

адам /ду/ Ч человек

дийнаташ /ю/ Ч животные

ораматаш /ю/ Ч растени€

апари, харш /ду/ Ч сток, желоб, русло

охьадоьдийла /ю/ Ч сток

буц /ю/ Ч трава

дитт /ду/ Ч дерево

жIаьлинускалш /ду/ Ч грибы

микробаш /ю/ Ч микробы

сагалматаш /ю/ Ч насекомые

Iаламехь хиэ гобахар   /ду/ Ч круговорот воды в природе

Iаламехь вовшашца йолу уьйр /ю/ Ч взаимосв€зи в природе

хазалла /ю/ Ч красота

Iалам    довзаран    хазахетар     /ду/ Ч радость познани€ природы

Iалам лардар /ду/Ч охрана  природы

бехдаларх хIаваъ а, хи а лардар /ду/ Ч защита воздуха и воды от загр€знени€

адамийн дахарехь гонахарчу  Iаламан гIуллакх /ду/ Ч роль окружающей

природы в жизни людей

могушалла   то€ран   Iаламан   гIуллакх /ду/ Ч оздоровительна€  роль  природы

Iаламан   практически   маьIна   /ду/ Ч практическое значение природы

Iаламехь хазалла, исбаьхьалла ган а, хаа€ла а, йовза а бераш Iамор /ду/ Ч научить  детей  видеть,  чувствовать и понимать прекрасное в природе

Iаламан  хазалла  /ю/ Ч красота природы

бахаман гIуллакхна хуьлу вон Iаткъам /бу/ Ч отрицательное вли€ние хоз€йственной де€тельности

адамийн леларехь Iаламна хуьлу вон Iаткъам /бу/ Ч отрицательное вли€ние поведени€ людей на природу

наггахь бен хуьлуш йоцу ораматаш /ю/ Ч редкие растени€

наггахь бен хуьлуш йоцу дийнаташ /ю/ Ч редкие животные

адаман бехкенна елла дIаевлла /хIу дайна/ дийнаташ /ю/ Ч животные, вымершие по вине человека

хьаннаш меттахIиттор /ду/ Ч восстановление лесов

наггахь бен хуьлуш йоцу ораматаш, дийнаташ ларъ€р /ду/ Ч охрана редких растений и животных

заповедникаш €хкар /ду/ Ч создание заповедников

хIора стеган Iаламехь шен леларна долу жоьпалла /ду/ Ч ответственность каждого человека за свое поведение в природе

хьаннаш дIа€хар /ду/ Ч сведение лесов

ораматаш, дийнаташ  хIаллакь€р /ду/ Ч  уничтожение растений и животных

цIийнан адрес /ю/ Ч домашний адрес

гIалин цIе  /ю/ Ч название    города

юьртан цIе  /ю/ Ч название     села, деревни

цIийнан номер /ю/ Ч номер дома

урам /бу/ Ч улица

сан гергарнаш /бу/ Ч мои родные

доьзалхойн терго €р /ду/ Ч заботливое отношение к членам семьи

баккхийчеран  къинхьегам ларар  /ду/ Ч  уважение труда взрослых

доьзалехь ницкъ кхочу гIуллкхаш дар /ду/ - выполнение посильных поручений в семье

дийнан къепе /ю/ Ч дIанисдар Ч распор€док дн€

шен унахцIоналлин юьхьанцара /атта/ бакъонаш /ю/ Ч элементарные правила личной гигиены

куьйгаш нийса дила хаар /хIума €але хьалха, волавеллачул тIаьхьа, хи эцна ваханчул тIаьхьа /араваханчул тIаьхьа/, куьйгаш дакъор/ Ч умение правильно мыть руки /мыть руки перед едой, после прогулки, после посещени€ туалета, насухо вытирать их/

даима цIена мерах хьокху йовлакх хилар, цунах нийса пайдаэцар /ду/ Ч всегда иметь чистый носовой платок и правильно пользоватьс€ им

некъан йист /ю/ Ч обочина

ораматашний, дийнаташний, адамний долу гонахарчу хьолан температуран маьIна /ду/ Ч значение температуры окружающей среды дл€ растений, животных, человека

зан€теш йолчу хенахь нийса охьаховшар /ду/ Ч правильна€ посадка во врем€ зан€тий

цIа чу мох кхетийтар /чу мох кхетийтар/ /ду/ Ч проветривание помещени€

мох кхетийтаран маьIна /ду/ Ч значение проветривани€

кхача бааран раж /ю/ Ч режим питани€

стоьла хьалха нийса хиъка Iен а, столовин гIирсах пайдаэца а хаар /ду/ Ч умение правильно сидеть за столом и пользоватьс€ столовым прибором

дешаран а, ловзаран а маьIигашкахь цIано а, къепе а ларъ€р /ду/ Ч соблюдение чистоты и пор€дка в учебном и игровом уголках

вайна гонахара хIуманаш /бедар, учебникаш, книгаш, ловзо хIуманаш, цIа чуьра гIирсаш, кхиерг/ ларъ€р /ду/ Ч бережное отношение к вещам, которые нас окружают /к одежде, учебникам, книгам, игрушкам, оборудованию квартиры и др./

хьошалгIахь а, цIахь а леларан бакъонаш /ю/ Ч правила поведени€ в гост€х и дома

дийначу Iаламан маьIиг /ю/ Ч уголок живой природы

дийначу Iаламан маьIиган ораматаш, дийнаташ /ю/ Ч растени€ и животные уголка живой природы

шина-кхаа ораматан цIерш а, церан вовшех къастаран билгалонаш а /ю/ Ч названи€   и отличительные признаки двух-трех растений

шина-кхаа дийнатан цIерш а, церан вовшех къастаран билгалонаш а /ю/ Ч названи€    и отличительные признаки двух-трех животных

школан гIишло, цуьнан кечъ€р /ду/ Ч здание   школы и его оформление

тхан класс а, школан кхийолу чоьнаш а /учительски, столови, актови зал, библиотека,   кхиерг/ Ч наш класс и другие школьные помещени€ /учительска€, столова€, актовый зал, библиотека и др/

школан   белхахойн   корматаллаш:   директор, хьехархо, кхетош-кхиорхо, лор, библиотекарь, уборшица /чоь-цIанйийраг/ Ч профессии   работников школы:директор,     учитель, воспитатель, врач, библиотекарь, уборщица

школан белхахойн къинхьегам ларар /ду/ Ч уважение к труду работников школы

школан гIиллакхийн бакъонаш /хьехархочуьнца, воспитательца, школан кхечу белхахошца,  нийсархошца/ гIиллакхе хилар /ду/ Ч правила поведенн€ в школе /вежливое обращение к учителю, воспитателю, другим работникам школы, сверстникам/

дош аларан коьрта кепаш: маршалла хаттар, декьалвар, Iодика€р, де-хар, бехкалавахар, баркалла - основные формы обращени€: приветствие, прощание, просьба, извинение, благодарность

берашна юкъахь доттагIаллин а, гIиллакхе а юкъаметтигаш: кIеда-мерза а, доттагIалла дезарца а вовшашца къамел дар, гIийланаш, кегийнаш ларбар, ловзо хIуманаш вовшашца екъар, вовшашна новкъарло ца€р /ду/ Ч дружеские и приветливые взаимоотношени€ между детьми: вежливо и дружелюбно разговаривать друг с другом, защищать слабых и младших, делитьс€ с товарищами игрушками, не мешать друг другу

зан€теш йолчу хенахь гIиллакх лар-даран бакъонаш /баккхийчаьрга маршалла хаттар, хьехархочуьнца гIиллакхе, кIеда-мерза хилар, хьоьхучуьнга а, жоьпашка а тида-ме 'ладогIар, накъосташна новкъар-ло ца€р, хаттаршна кхеташ жоьпаш далар /ду/ Ч правила поведени€ во врем€ зан€тий /приветствовать взрослых, вежливо обращатьс€ к педагогу, внимательно слушать объ€снени€ и ответы, не мешать товарищам, €сно отвечать на вопросы/

некъан билгалонаш: Ђƒехьаволийлаї, ЂЋарлуш хила, бераш!ї Ч дорожные знаки: Ђѕереходї, Ђќсторожно, дети!ї

урамехь берийн лелар  /ду/ Ч поведение детей на улице

урамах дехьаваларан бакъонаш /ю/ Ч правила перехоаа улицы

цIера школе болу некъ /бу/ Ч дорога от дома до школы

гIалин Iалам   /ду/ Ч природа   города

хенан   хIоттаман   Iо-мархин/   тидам бар /ду/ Ч наблюдение за  погодой

шеран тайп-тайпанчу заманашкахь ораматаш /ю/ Ч растени€ в разные времена года Iай ораматийн кеп /ю/ Ч вид растений зимой

олхазарийн тидам  бар  /ду/ Ч наблюдение за птицами

доьзалехь къинхьегам а, садаIар а /ду/ Ч труд  и отдых в семье

цIийнан гIуллакхаш тIехь баккхийчарна гIо дар /ду/ Ч помощь взрослым в домашних делах

гIалахь керла гIишлош   /ю/ Ч новые стройки в городе

Iалам лардар /ду/ Ч охрана  природы

хIаваан башхаллаш /ю/ Ч свойства воздуха

хин башхаллаш  /ю/ Ч свойства  воды

таронаш     /ю/ Ч возможности,  предпосылки

кеп   /ю/ Ч форма,   образец,   вид,   колодка, болванка, опь€нение, манера, образ, прием ЂIаламан   календарьї   /ю/ Ч Ђ алендарь природыї

вай    а,    Iалам    а Ч мы    и    природа

Iалам довзар /ду/ Ч познание природы

сагалматаш /ю/ Ч насекомые

некъ, билгалбина некъ /бу/ Ч маршрут

готта   некъ, гIашлойн некъ  /бу/ Ч тропа, тропинка

некъан   тача   /ду/ Ч тропа,   тропинка

хIуманан кеп кечъ€р /модель кечъ€р/ Ч моделирование

адамна долу   Iаламан   маьIна   /ду/ Ч значение природы дл€ человека

Iаламна болу адаман Iаткъам /бу/Ч вли€ние человека на природу

хIаваан башхаллаш, хIаваан билгалонаш /ю/ Ч свойства воздуха

Iалам /ду/ Ч природа

жилIалам /ду/ Ч природа

Iаламдовзар /ду/ Ч природоведение, естествознание

дийнан раж /ю/ Ч режим дн€

аннийн  тIай   /ду/ Ч дерев€нный   мост

къилбе /ю/Чюг

 ъилбаседа   /бу/ Ч ѕол€рна€   звезда

къилбаседе /ю/ Ч север

малхбале /ю/ Ч восток

малхбузе /ю/ Ч запад

къилба /ду/ Ч компас

къилба-малхбале  /ю/ Ч юго-восток

къилба-малхбузе /ю/ Ч юго-запад

къилбаседа-малхбале  /ю/ Ч северо-восток

къилбаседа-малхбузе  /ю/ Ч северозапад

анайист /ю/ Ч горизонт

къастийна меттиг  /ю/, къасторан билгало /билгалдаккхаран билгало/, шеца меттиг къасто хIума /ю/ Ч ориентир

меттиг  къастор  /билгалъ€р/ Ч ориентирование, ориентировка

анайистан агIонаш   малхаца къастор /ду/ Ч определение сторон горизонта по солнцу

анайистан агIонаш къилбанца къастор /ду/ Ч определение сторон горизонта по компасу

анайистан агIонаш  меттигерчу билгалонашца къастор /ду/ Ч определение сторон горизонта   по   местным признакам

меттиган  план   /ю/ Ч план местности

шера аренаш /ю/ Ч равнины

баьрзнаш /ду/ Ч холмы

легIина шера аре /ю/ Ч плоска€ равнина

√еннара ћалхбале     /ю/ Ч ƒальний ¬осток

екхаш  йолу дийнаташ  /шурамолурш/ /ю/ Ч млекопитающие  животные

текхарш, текхаш йолу дийнаташ /ю/ Ч пресмыкающиес€

ораматийн   дургалъэдар    /ду/ Ч опыление растений

гIишло   /ю/,   €р,   йогIар,   дIахIоттор /ду/ Ч сооружение, здание

боьранаш /ду/ Ч овраги

гунаш   долу   шера   аре   /ю/ Ч холмиста€ равнина

лаьмнаш /ду/ Ч горы

раьгIнаш  /ю/, лоха лаьмнаш  /ду/ Ч горы низкие

хIо-марха   /ю/,   хенан   хIоттам   /бу/ Ч погода

муьжг   /ду/ Ч спорыш, топтун-трава, куроед, горец птичий, гусина€ лапка, гус€тник, птичь€ гречиха

лекха  лаьмнаш   /ду/ Ч горы высокие

пайде маьIданаш /ю/ Ч полезные ископаемые

мокхаз /бу/ Ч гранит

гIум /ю/ Ч песок

сацкъар /бу/ Ч глина

тIулган кIора  /бу/ Ч каменный уголь

нефть, Iаьржа мехкадаьтта /ду/ Ч нефть

Iаламан    газ    /ю/ Ч природный    газ

торф /ю/ Ч торф

аьчган  маьIда  /ду/ Ч железна€   руда

тIулган   туьха   /ду/ Ч каменна€   соль

кир-маьIда /ду/ Ч известн€к

кир /бу/ Ч 1/ известка, 2/ мел

маьIда /ду/ Ч руда

Iаламехь   хи   /ду/ Ч вода   в   природе

Iаламехь хиэ гобахар /ду/ Ч круговорот воды в природе

шовданаш /ду/ Ч родники хиш /ду/ Ч реки

аьмнаш /ду/ Ч озера

хин корта /бу/ Ч исток

хин га/ду/ Ч приток

хикхоче /ю/ Ч устье

аьрру берд /бу/ Ч левый берег

аьтту берд /бу/ Ч правый берег

ламанан хи /ду/ Ч горна€ река

шерачу   аренан   хи   /ду/ Ч равнинна€ река

къепе /ю/ Ч система, пор€док

хIаваан   билгалонаш    /ю/ Ч свойства воздуха

хьена латта /ду/ Ч перегной

Iаламан   хилам   /бу/ Ч €вление   природы

хIорд /бу/ Ч море

лаьттан   чкъор   /€   лаьттан   тIехулара чкъор/ Ч почва

хьуьнан ораматаш /ю/ Ч растени€ леса

хьуьнан    дийнаташ     /ю/ Ч животные леса

дитташ /ду/ Ч деревь€

коьллаш /ю/ Ч кустарники

кондар /ю/ Ч крона

бецаш /ю/ Ч травы

корсам /бу/ Ч мох

жIаьлинускал /ду/ Ч гриб

бага /ду/ Ч сосна

база /ду/ Ч Єлка

зез /ду/ Ч ель

наж /бу/ Ч дуб

хьун /ю/ Ч лес

берзан юьхь /ю/ Ч волчье лыко /растение/

муьстарг /ю/ Ч кислица, щавель

муьрг /ю/ Ч калина

къийган   бIаьрг   /бу/ Ч вороний   глаз /растение/

атйокх /ю/ Ч кукушка

атйокхан   воьта   /ду/ Ч кукушкин  лен

хIуттут /ю/ Ч удод

салор /ду/ Ч куница

сай /бу/ Ч олень, лось

лу /ду/ Ч косул€

борз /ю/ Ч волк

нал /ю/ Ч кабан

хенакIур /зIокьеттарг/Чд€тел

акхакотам /ю/ Ч тетерев, фазан,  глухарь

зезагийн    курс    /ю/ Ч букет    цветов

ораматашъюурш, ораматашъюу дийнаташ /ю/ Ч растительно€дные животные сагалматашъюурш, сагалматашъюу дийнаташ /ю/ Ч насекомо€дные животные акхараллин /акхалла долу/ дийнаташ /ю/ Ч хищные животные

ерригеюу /хIуъа а юу/ дийнаташ /ю/ Ч все€дные животные

хьуьнан къорза олхазар /ду/ Ч р€бчик

хьуьнан   жима   олхазар   /ду/ Ч клест

куьйра   /ду/ Ч €стреб, €стреб-тетерев€тник

бай /бу/ Ч луг

зингат /ду/ Ч муравей, мурашка

зингатийн  туьйлаг   /ю/ Ч муравейник

накхармоза /бу/ Ч пчела

бумбари /ю/ Ч шмель

чхьаьвраг /ю/ Ч жук

лекъ /ду/ Ч перепел, перепелка

дахка /бу/ Ч мышь

моша /ду/ Ч куропатка

бецамеъ /ду/ Ч коростель

Iаждарбуц  /ю/ Ч м€та,  душица  обыкновенна€

сула /бу/ Ч овЄс

сулу /ду/ Ч 1/ говрана хи мало меттиг, 2/ бераш хи чохь луьйчу меттиг, 3/ хи оьцу меттиг

сугIа /ду/ Ч овсюг

Iажаркх /ю/ Ч пырей

къаьнзиг  /ю/ Ч пастушь€  сумка   /потак/

кхаллар, бепиг /ду/ Ч хлеб

€лта /ду/ Ч урожай

гIодам /ду/ Ч стебель кукурузы

гIодамийн   цIов   /бу/ Ч сноп кукурузных стеблей

хьаьжкIийн кан /бу/ Ч початок кукурузы

хьаса /бу/ Ч метелка  /соцветие у кукурузы/

пхьаьркан   /бу/ Ч цветочна€    метелка у кукурузы

кан /бу/ Ч колос

кIен кан /бу/ Ч колос пшеницы

хеха   /бу/ Ч уьшала тIе хIутту   бос болу чкъор /ду/ Ч верхний слой болотной воды

кемсийн  кан  /бу/ Ч гроздь винограда

Iеха   /бу/ Ч полевой   вьюнок   /хьагIбуц/

мергIад /ю/ Ч кIе юкъахь хуьлу Iаьржа горга хIума/ Ч куколь

бухIа /ю/ Ч сова

гIад  /ду/ Ч ствол,   стебель,  туловище

гIа /ду/ Ч лист

зу /ю/ Ч Єж

бен буц /ю/ Ч клевер луговой

дехкийн кхоьш /ю/ Ч мышиные горошки /хьозийн кхоьш/

хIуттут /ю/ Ч удод

атйокх /ю/ Ч кукушка

алард /ю/ Ч донник /трава/

бецаш, ораматаш   хьешна   €йар   /ду/ Ч вытаптывание   трав   и   растений дIанисъ€лар,     дIашаръ€лар     /ду/ Ч приспособление

дIанислуш /дIатарлуш/ хилар /ду/ Ч приспособленность

ораматийн кхиар      /ду/ Ч развитие растений

ораматийн  дебар,   €ржар   /ду/ Ч размножение растений

огар /ю/ Ч ковыль товбуц /ю/ Ч отава

томари /ю/ Ч рогоз

тобалкх /ю/ Ч фиалка

чIегIардигкIа /ду/ Ч ландыш

дакх /ду/ Ч береза

маъ /ду/ Ч ольха

селасат /ду/ Ч иволга

човка /ю/ Ч грач

зIуга /ю/ Ч оса

цаьпцалг /ю/ Ч сверчок, кузнечик

гIодаюкъ /ю/ Ч по€сница,тали€

тум /ю/ Ч кукурузный початок

беркат /ду/ Ч изобилие

кенахь хьаьжкIаш     /ю/ Ч кукурузы в початках

буьртигахь хьаьжкIаш /ю/ Ч кукурузы в зернах

хи Iаьнаре дерзар   /ду/ Ч испарение воды

олхазаршна говзаллица шаьш бенаш дар  /ду/ Ч искусственные гнездовь€ дл€ птиц олхазарш   кхобийла   /ю/ Ч кормушка дл€ птиц

цIоз /ду/ Ч саранча

Iов /ю/ Ч крупа, икра

полла /бу/Ч бабочка

дуга /ду/ Ч рис

кIа /ду/ Ч пшеница

мукх /бу/ Ч €чмень

асар /ду/ Ч сорн€к

борц /бу/ Ч просо

Iаьржа кIа /ду/ Ч рожь

уьшалан   бухIа   /ю/ Ч болотна€   сова

оьпа /ю/ Ч суслик, хом€к

куьйранан тайпанара акха олхазар /ду/ Ч канюк

нIаьвла /ю/ Ч жаворонок

йилбазговр    /ю/,  йилбаздин    /бу/ Ч стрекоза /шайтIанкема/

де-буьйса /ду/ Ч сутка

кIайн бухIа /ю/ Ч бела€ сова

къилбаседехьара сай  /бу/ Ч северный олень

гIала  /бу/ Ч лань  /стен  сай/,   шоьккаре /ю/

ийна хьун /ю/ Ч смешанный лес

тайпа /ду/ Ч порода, сорт

амалийн къепе /ю/, амалийн зIе /ю/, нервни система /ю/ Ч нервна€ система

цхьана   кепе   далор    /ду/ Ч систематизаци€

саццаза, хаддаза Ч систематически

цхьана  кепе  далор   /ду/ Ч систематизаци€

дакъа /ду/ Ч компонент

латтатодийраш /ю/ Ч удобрени€

кеп /ю/ Ч модель, образец, вид, форма, колодка, болванка

наж /бу/ Ч дуб

къахк, маьлказ, лега Ч клен

Iаламехь ма-дарра  долу Ч естественный

говзаллица йина йолу Ч искусственный

легIина басе йолу тогIи /ю/ Ч лощина

гомха, готта боьра /бу/ Ч ложбина

басешкахь буц йолу  беха боьра /бу/ Ч балка

хьех /ду/ Ч липа

къахьашто   /ду/ Ч €сень   /горькоплодный

дуушто /ду/ Ч €сень  /со съедобными плодами/

цхьогал /ду/ Ч лиса, лисица

салор /ду/ Ч куница

мах /ду/ Ч осина

хьуьнан аса     /ю/ Ч лесна€     полоса

аре /ю/ Ч поле

буц-аре /ю/ Ч степь

сагалбуц /ю/ Ч полынь

зIам, ал-цIен зIам  /ду/ Ч тюльпан

огар /ю/ Ч ковыль

гIишло /ю/ Ч здание, стройка, сооружение

годакх, дарта /ю/ Ч дрофа

алкханч /ю/ Ч скворец

кемсаш /ю/ Ч виноград

пхьагал /ю/ Ч за€ц /лерга€хар/

Iаж /бу/ Ч €блоко, €блон€

Iежийн дитт /ду/ Ч €блон€

йокъа /ю/ Ч засуха

стигал къекъар /ду/ Ч гром

ткъов   /ю/ Ч дождь  с   мокрым   снегом

ткъарш /бу/ Ч сл€коть, распутица

стелаIад /ду/ Ч радуга

йочуна /ю/ Ч ненастье, гроза

ткъес /ду/ Ч молни€

стелахьаьштиг /ду/ Ч громова€ стрела

пха   карчар   /ду/ Ч раст€жение   жил

меже чуьра€лар /ду/ Ч вывих

меже лазор /ду/ Ч ушиб

дегIан чкъор /ду/ Ч кожа тела

хьач /бу/ Ч слива

€ьсса аре /ю/ Ч пустын€

уьнтIепхьид /ю/ Ч черепаха

гIамарпхьагал /ю/ Ч тушканчик

эмкалабаI /бу/ Ч верблюжь€ колючка

гIота, жаматта, жоьла /ю/ Ч кошара, кутан, овчарн€,  хлев дл€ овец

эмкал /ю/ Ч верблюд

гIургIаз /ю/ Ч лебедь

алард /ю/ Ч донник /буц/

куц-кеп /ду/ Ч осанка

хье /бу/ Ч мозг

хьекъал   /ду/ Ч ум,   разум,   мудрость

дог /ду/ Ч сердце

пах /бу/ Ч легкие

могушалла /ю/ Ч здоровье

цергаш /ю/ Ч зубы

кхелаш /ю/ Ч коренные зубы

кхача охьу хьер      /ю/ Ч желудок переваривани€ пищи

€лта охьу хьер /ю/ Ч мельница помола зерна

хьер /ю/ Ч желудок, мельница

зорх /ю/ Ч желудок животного

потак /ду/Ч 1/ желудок птицы, 2/ пастушь€ сумка /трава/

кхача /бу/ Ч пища

хаадаларан /синхааман/ меженаш /ю/ Ч органы чувств

бIаьрса /ду/ Ч зрение

бIаьрсин меже /сагаран меже/ Ч бIаьргаш   /бу/ Ч орган   зрени€ Ч глаза

хазаран меже Ч лергаш /ду/ Ч орган слуха Ч уши

пайдаэца Ч использовать, оперировать

латта /ду/ Ч суша, земл€

шера   аре   /ю/ Ч равнина,   плоскость /нийса тIехуле/

тIаьхьало /ю/ Ч запас

лаьттан кийра /бу/ Ч недра

кIезигалла /ю/ Ч ограниченность

Iирмех /ю/ Ч  рым

дукхалла    /ю/ Ч множество,    численность

чоман меже Ч мотт /бу/ Ч орган вкуса Ч €зык

хьожакхетаран   меже Ч мара   /бу/ Ч орган обон€ни€ Ч нос

хаадаларан меже Ч дегIан чкъор /ду/ Ч орган ос€зани€ Ч кожа

цIокъ /ду/ Ч леопард

цIокъберг /ю/ Ч барс

цIоькъалом /ду/ Ч тигр

лом /ду/ Ч лев

пийл /ю/ Ч слон

шар    /ю/,    Ћатта    /планета/ Ч шар

лаьттан шар /дуьненан   шар   /ю/ Ч земной шар

хIаваан   шар   /ю/ Ч воздушный   шар

ахшарийн   карта   /ду/ Ч карта   полушарий

малхбаленан   ахшар   /ю/ Ч восточное полушарие

малхбузенан    ахшар    /ю/ Ч западное полушарие

лаьттан  шаран  тIехуленаш     /ю/ Ч поверхности земного шара

чIерийлоьцург    /ю/ Ч цапл€    /птица/

чIерийлецархо /ву/ Ч рыбак

татолаш /ду/ Ч ручьи

бецан     къух     /ду/ Ч заросль    травы

нIаьвцициг /ду/Чличинка

лахьорч /ю/ Ч ракушка

этмаьIиг /ю/ Ч катушка, улитка

тидам /бу/ Ч внимание

терго /ю/ Ч наблюдение

тас /ду/ Ч таз, раковина

хьал     /ду/ Ч богатство, положение, условие

бахам /бу/ Ч хоз€йство

дIадолор /ду/ Ч введение

хьалхара   дош Ч вступление   /вступительное слово/

тутмIаьжиг /ю/ Ч личина

олхазарш /ду/ Ч пеликаны, птицы

арелелор /ду/ Ч полеводство

проблемаш  /халонаш/     /ю/ Ч проблемы

дIанисъ€р,   дIанисдар,   тодар   /ду/ Ч регулированис

ехаш ерш, бахархой Ч обитатели

талхораш Ч нарушени€

корматалла /ю/ Ч професси€

хьаьрмик /ю/ Ч шиповник

муьрг /ю/ Ч калина

бIаьлланг /ю/ Ч орешник

кондар /ю/ Ч крона

база /ду/ Ч Єлка

зез /ду/ Ч ель /база/

дакх /ду/ Ч береза

мах /ду/ Ч осина

маъ /ду/ Ч ольха

наж /бу/ Ч дуб

хьех /ду/ Ч липа

къахьашто  /ду/ Ч €сень /горькоплодный

лега /ду/ Ч клен

бай    /бу/, бен аре    /ю/ Ч лужайка, луг

хас /ду/ Ч гр€дка

механ кепара дуткъа гIа /ду/ Ч хво€

тIуналла /тIуно/  /ю/ Ч влага, сырость

тIадо /ю/ Ч сырость, влажность

хьена латта /ду/ Ч перегной

дIасадаржо Ч разве€ть

дIадахьар /ду/ Ч смыв

кIуьран  дахкарш   /ду/ Ч клубы  дыма

даххаш   /ду/ Ч бухайисинарш   /ю/ Ч отходы

хьуьнан къорза олхазар /ду/ Ч р€бчик

акхакотам /ю/ Ч тетерев, фазан, глухарь

хенакIур, зIокьеттарг /ю/ Ч д€тел

куьйра /ду/ Ч €стреб

хьуьнан   жима   олхазар   /ду/ Ч клест

юкъарлонаш /ю/ Ч сообщества

хьал /ду/ Ч положение, условие, ситуаци€, богатство, капитал

хиндерг    хьалххе    билгалдар    /ду/ Ч прогноз

гIуллакх       девзаш,       практически Ч практически

ораматашлелор      /ду/ Ч растениеводство

нехашкхуьссийла /ю/ Ч свалка

дакъа  /ду/ Ч часть,   раздел,   отрасль, дол€

уьстагIийлелор /ду/ Ч овцеводство

сула /бу/ Ч овес дуга /ду/ Ч рис

Iаьржа кIа /ду/ Ч рожь

кIа /ду/ Ч пшеница

хьаьжкIа /ю/ Ч кукуруза

мукх /бу/ Ч €чмень

борц /бу/ Ч просо

берцан Iов /ю/ Ч крупа, пшено

чIеран Iов /ю/ Ч икра

кема /ду/ Ч судно

лаьттан тIехулара чкъор /ду/ Ч почва

чIоьнацIа /ду/ Ч кладова€

инзаре хаза чIоьнацIа /ду/ Ч чудесна€ кладова€

кана /ю/,  жима  кана Ч горсточка

наьрс /ю/ Ч огурец

хорсам /ду/ Ч редиска

помидор, адамат /ю/ Ч помидор

жIанк /ду/ Ч морковь

тIам /бу/ Ч крыло, крылышко

йолхьокхург /ю/ Ч косилка, сенокосилка

сагалмат /ю/ Ч насекомое

орамат /ю/ Ч растение

дийнат /ю/ Ч животное

цIирцIирхьоза /ду/ Ч синица

боккха сай /бу/ Ч лось

жIаьлинускал /ду/ Ч гриб

буъртиг /бу/ Ч зерно

жIаьличIара /бу/ Ч щука

чайн-балл /ю/ Ч черемуха

сурсаташ /ду/ Ч продукты

аьргалла /ю/ Ч сырье

садоIу  меженаш  /ю/ Ч органы  дыхани€

цIийлела  пхенаш   /ду/ Ч кровеносные жилы, жилки /сосуды/

синпха /бу/ Ч пульс

цIийлела меженаш /ю/ Ч органы кровообращенич

чорпа /ю/ Ч раствор, суп, борщ

хIума   йоккхаен   ангали   /ду/ Ч лупа

хIусам,   чоь   /ю/ Ч комната,   помещение

€ьсса аре /ю/ Ч пустын€

кепа тоьхнарг /ю/ Ч прессованный

хьайба, бежан /ду/ Ч скот

ортхалш, меженаш /ю/ Ч детали

мисарболат /ду/ Ч магнит

буто, чIогIа Ч плотный

чIогIа, онда Ч прочна€

бора эчиг  /ду/ Ч бурый    железн€к

аьлха,   гIайракх   /ю/ Ч брусочек,   точильный камень

чекхсагун  минералаш    /ю/ Ч слюды, кварц

аренан шпат /минерал/ Ч полевой шпат

чкъор /ду/ Ч слой

гIат, чкъор /ду/ Ч пласт

унахцIоналла /ю/ Ч гигиека

йогург /ю/ Ч горючее, горючесть

хьена  кочалла  /ю/ Ч масл€ниста€ жидкость

алу /ю/ Ч плам€

хиш-Iаьмнаш /ду/ Ч водоемы

даьккхина   тай    /ду/ Ч искусственное волокно

сийна, стигалан басахь Ч голубое

докъар /ду/ Ч корм

чуIано /ю/ Ч залив

Iам /бу/ Ч озеро, водоем

дистина хиш /ду/ Ч полые воды

гIороза меттигаш /ю/ Ч полыньи

коча, хатт баьлла Ч топкий

дестар /ду/ Ч разлив

агIо, ога, кеманан агIонан пен Ч борт

берда йистера хиш /ду/ Ч прибрежные воды

тарх /ю/ Ч скала

хи дестар /ду/ Ч половодье

хидоькъе /ю/ Ч водораздел

хин мара /бу/ Ч излучина, изгиб реки

шовда /ду/ Ч родник

хьоста /ду/ Ч источник

жима шовда /ду/ Ч родничок

поход /ю/ Ч поход

четар    /ду/ Ч палатка,    зонтик,    зонт

боьра /бу/ Ч овраг

чами /бу/ Ч ковщ, ковшик

ковст, кевстиг /ю/ Ч береста

хин корта /бу/ Ч исток

хин га /ду/ Ч приток

хикхоче   /ю/,   хин    бух    /бу/ Ч устье

охьане /ю/ Ч уклон

латта  тоден   кхелли   /ю/ Ч удобрение

аьтту берд /бу/ Ч правый берег

аьрру берд /бу/ Ч левый берег

чекхдолу Ч просачиваетс€

басе /ю/ Ч склон

пхьагал, лерга€хар /ю/ Ч за€ц

легIина шера аре /ю/ Ч плоска€ равнина

кIорге /ю/ Ч углубление

гаьннаш долу Ч ветвистые

чIаж /ду/ Ч ущелье

мокха     стигал     /ю/ Ч голубое     небо

аса, моха /ю/ Ч полоса, полоска вал, дамба Ч плотина

гIергIа Ч ревет

дуьра Iаьмнаш   /ду/ Ч соленые  водоемы

нуьцкъала гIаьтнаш    /ду/ Ч мощные пласты

экъа /ю/ Ч пластинка

кир /бу/ Ч известь, мел

кир-маьIда /ду/ Ч известн€к

Iункар бердаш     /ду/ Ч обрывистые берега

чагIаркъонза /ду/ Ч уксус

зебар, лейка    /ю/ Ч воронка,    лейка

кIажа /бу/ Ч подошва

барз /бу/ Ч холм

бохь /бу/ Ч вершина

йист /ю/ Ч окраина

ворданан некъ /бу/ Ч грунтова€ дорога

силаманекъ /бу/ Ч шоссе

тIонекъ /бу/ Ч грейдер

меттиган  йохалла,  юкъ /ю/ Ч рассто€ние

маьIна, жамI Ч вывод

сиз, зил, некъ Ч лини€

гу /бу/ Ч курган, холм, бугор

гу /бу/ Ч холм, возвышенность

гомха,   готта   боьра   /бу/ - ложбина, балка

легIина басе йолу тогIи  /ю/Ч лощина

барз /бу/ Ч холм, курган, бугор, пригорок

галцаш, залкаш /ю/ Ч рытвины шерачу  

аренан   хи   /ду/ Ч равнинна€ река

ламанан хи /ду/ Ч горна€ река

лаьтта бухара   хи   /ду/ Ч подземна€ вода

хоти /ду/ Ч пол€на, опушка

варш /ду/ Ч чаща, дебри

боь /бу/ Ч горный чеснок

саьрамсекх   /бу/ Ч чеснок /съедобное растение/

акха цициг /ду/ Ч рысь

дедо /ю/ Ч божь€ коровка

делакотам /ю/ Ч божь€ коровка

потак /ду/ Ч пастушь€ сумка

нIаьвла /ю/ Ч жаворонок

тарсал /ю/ Ч белка

огар /ю/ Ч ковыль

чуьрк /ю/ Ч комар

боьлак /ю/ Ч роща

букъарш   /ю/ Ч отстой,   осадок,   муть

буркъаш /ю/ Ч бурливость реки

ирзу /ду/ Ч раскорчеванна€  земл€, засе€нна€ лесна€ пол€на

малхбасе     /ю/ Ч солнечна€ сторона горы

хьаьвхье  /ю/ Ч тенева€ сторона   горы

тIедиллар /ду/ Ч задание

гIургIаз /ю/ Ч лебедь

чIегIардиг   /ду/ Ч ластомка

гIарагIули /ю/ Ч журавль

хаттар /ду/ Ч вопрос

леча /ду/ Ч сокол, сапсан,

балобан датта /ду/ Ч р€бина

 

 

 

ћ≈““јЌ √I»ЋЋј ’ Ћј–ƒј–

 

ƒуьненахь къаьмнийн меттанаш дуккха а ду. ’Iора меттан а шен гIиллакхаш, цу гIиллакхийн шатайпанара башхаллаш хуьлу. ¬ешан меттан гIиллакхийн башхаллаш евзаш а, уьш нийса ларъеш а хилахь, вай гIалатдевр дац, нагахь уьш ца йовзахь а, ларъ€н ца хаахь а, атта гIалатдовла тарло.

Ќенан мотт дика хууш а, лаккхара хьехаран говзалла йолуш а волчу ненан меттан, литературан хьехархочо јбдулхьаким ’антимирович —аралиевс хьехархойн республикански семинарехь еллачу нохчийн литературан урокан лаккхара мах хадийра педагогаша. ÷уьнан урокан тема €ра: Ђ¬айнехан гIиллакх-оьздангаллин урокї. ÷уьнан зеделларг даржо лууш, аса а елира урок √рознин хьехархойн училищехь, II-чу ЂЋї курсехь /спецгруппехь/ урок. —ан урокан тема €ра: ЂЋитературан урокашкахь вайнехан гIиллакх-оьздангалла Iаморї. ”рокехь пайда ийцира говзаллин гIирсах /магнитофонах/, вуьшта аьлча, ƒагаев ¬алида олучу халкъан гIиллакх-оьздангалла йовзуьйтучу башхачу иллех /ћ. ћамакаевн Ђƒаймехкан косташї, ј. —улеймановн Ђƒог дохден цIеї, хьаша хIусаме эцар гойтуш/.

ј. X. —аралиевн а, лакхахь вай билгалбинчу кхечу хьехархойн а белхан зеделларг Iамо а, даржо а мегар дара. Ќенан меттан, литературан хьехархошна и пайдехьа а хир дара. ’ьехархой Iамор бу зеделларг вовшашлахь даржоро а, хьаналчу, беркатечу къахьегаро а. Ёрна дац халкъан хьекъале кица: Ђ’ьанал, беркате къахьегар адаман шолгIа нана юї.

Ѕалха тIехь зеделларг Iаморций, кхиорций, хьехаран говзаллиций, хааршций школашкахь ненан маттахь бераш Iаморехь, уьш кхетош-кхиорехь дика белхаш беш, кхиамаш бохуш болу юьхьанцарчу классийн хьехархой бу, дуккхамма а шайгара масал эца мегар долуш. ”ьш бу ненан меттал сов, математика а, физкультура а, музыка а, суртхIотторан говзалла а, исбаьхьаллин къинхьегам а, Iаламдовзар а нохчийн маттахь хьоьхуш болу хьехархой: ƒжанар-јлиева  - ј. (’ьалха-ћарта, є 7 йолу юккъера школа), јхьматханов ј. —. (Ўелара є 1 йолу школа), —улейманова Ѕ. Ў. („Iишкара юккъера школа), ёсупова –.  . ( урчалоевски юккъера школа), ’ьалха-ћартантIерчу є 7 йолчу школан хьехархой: ясаева  . ƒж., Ёдильсултанова –. ј. ÷ара августехь хьехархойн говзалла лакха€ккхаран институтехь курсашкахь мало йоцуш шайн белхан говзалла лакхайоккхуш, шайна оьшуш дерг дерриге а дIа€здеш, къахьийгира, кхидIа а шайн хаарш лакхадохуш а, кIаргдеш а. ÷у гIуллакхо а царна гIо до.

’ьекъалечу Iалашонах бакъонца къаьсташ хилар, и Iалашо кхочушъ€н лаам болуш, юха ца волуш, къахьоьгуш хилар, доьналла-хьуьнар лардар вайн хила езаш йолу дика амалш ю. ÷у дикачу амалех олу ЂчIогIа лаамї хилар. » чIогIа лаам шегахь кхио ницкъ кхочур бу, нагахь стага шена хьалхахIоттийна муьлхха а хьекъале Iалашо, юха ца волуш, кхочушъ€хь.

¬айн меттан гIиллакхаш, шатайпанара башхаллаш йовзар, хаар, нийса ларъ€р уггаре а хьалха хьехархойн, €здархойн, Iилманан белхахойн, журналистийн декхар ду.

 хузахь вай билгалдохур ду вайн меттан цхьадолу гIиллакхаш а, церан ша-тайпанара башхаллаш а.

1.  Iеэцна дешнаш €здар вайн маттахь коьртачу декъана шина кепара къасто йиш ю /орфографин традиционно-исторически принципехь/:

1)   хьалххе вайн матте тIеэцна бахаман хьолан дешнаш нохчийн маттахь олуш ма-дарра алар, €здар, масала: иту, гIомат, ведар, €ьшка, кепек, стака, машен, куршка, минот, бáзар /оьрсийн маттахь базáр аларан метта/;

2)   Iилманан терминаш, юкъараллин-политически маьIна долу тIеэцна цIердешнаш, оьрсийн орфографехь санна,   лард /основа/   ларъеш €здан деза, амма родийн чаккхенаш вай ца €зйо, вайн маттахь йоцу дела, масала: морфологи, орфографи, орфоэпи, семасиологи, конференци, сесси, съезд, заседани, предложени.

2.  ¬айн меттан башхалле хьаьжжина, нохчийн маттахь цхьа шатайпа къамкъарган мукъаза аз ду, хIинццалц вай тергалдина а доцу. »за ду гII /гь/. ÷унах кхолха элп /гII/ ца хилийта, иза кху кепара €здан мегар ду: гь, масала: жIаьло, Ђгьов!ї элира /ЂгIIов!ї/; ваггьай!  /ваггIIай!/.

3.  ќьрсийн маттера вайн матте тIеэцначу билгалдешннйн суффиксаш ларъ€р-хийцар а, нохчийн меттан доланиг дожар хIоттор а церан маьIнийн башхаллашка хьаьжжина хила деза, церан маьIнаш а ца дохош, масала: 1) грамматически таллар € классаш, 2) грамматикан дакъош, 3) орфографически таллар, 4) орфографин дакъош а, принципаш а, 5) исторически кхиар, 6) историн кхиар  (цхьаъ дац), 7)  ÷ -н √енеральни секретарь, 8)  физически карта, 9)  физикан урок.

4.  ћаьIна а ца дохош, ала тарлучохь ненан маттахь алар а, €здар а дика хир ду, масала: дошам /словарь/, хIо-марха € хенан хIоттам /погода/, берч /мозоль/, иштта вайн меттан суффикс йолуш а, масала: колхозхо /колхозник./, юьртахо, махкахо, мангалхо санна.

5.  ¬айн маттахь мукъа аьзнаш хуьлу деха а, ах деха а, доца а, масала: ваха, вац Ц ца вов, дац Ч ца дов, вац Ч воцуш ву, дац Ч доцуш ду, вац Ц ца во, дац Ч ца до. ”ьш дешдакъош кхуллуш долу мукъа аьзнаш ду. ÷хьаболчара дешдакъа деш долу доца мукъа аз а /а/, дешдакъа деш доцу мукъаза, цIеххьана йишхадоран хьаьрк а /ъ/ цхьаъ лору; масала: Ўаймаъ, Ўаймаа. »за толлур вай. » шиъ цхьаъ делахь, Ўаймаъ, јсмаъ бохучу дешнийн чаккхенгара йишхадоран хьаьрк ъ дIа а даьккхина, цуьнан метта вай доца мукъа а хIоттийча, церан алар а, декар а, хазар а, маьIна а цхьаъ хила деза, цул сов, цо дешан грамматически форма хийца а ца еза.

÷къа-делахь, Ўаймаъ, јсмаъ, «алпаъ бохучу дешнийн чаккхенгахь вай олуш а, хезаш а дерг цIеххьана йиш хадош олу, шозлагIа-делахь, иза мукъаза аз ду /шиъ, диъ, хIаваъ/, кхозлагIа-делахь, цуьнан метта вай доца мукъа аз а хIоттийча, цуьнан алар, хазар, декар йишхадоран хьаьрках (ъ-ах) тера а дац, доьазлагIа-делахь, ъ-ан метта вай а хIоттийча, цо цу дешан грамматически форма хуьйцу, пхоьазлагIа-делахь, цо цIерниг дожарх дийриг дожар до, йолхазлагIа-делахь, цо дешан маьIна а хуьйцу, масала: јсмаъ Ч јсмаа, Ўаймаъ Ч Ўаймаа, «алпаъ Ц «алпаа. ÷еран алар, хазар, декар а, € грамматически билгало а, € маьIна а цхьаъ дац. ¬айн меттан дешнашкахь йишхадоран хьаьрк /ъ/, доцачу мукъачуьнца хийцадаларх йишхадоран хьаьркан дIадар олу, хIунда аьлча, иза хийцалуш дIадов. Iарбийн меттан грамматикехь цу кепара аз хийцалуш дIадовш хиларх васла олу. » шиъ цхьаъ лара вайн бакъо €ц.  ху дешнийн €здар, церан шен-шен маьIне хьаьжжина, кху кепара хила деза: хаал Ч хаъал, даал Ч даъал, €ал Ч €ъал. ÷унах хала хин йолчу кепара чалх €н ца оьшу.

6.  Ќохчийн меттан гIиллакх ду, цIерниг дожар лач дожаре дерзош, ораман мукъа аз дахдеш, озош олуш, ораман мукъаниг чIагIлуш, дахлуш билгалдолуш, масала:    беш Ч бешан Ч бешана, пен Ч пенан Ч пенна,    куьг Ч куьйган Ч куьйгана, шед Ч шедан Ч шедана /шедакхаж/. ÷ундела шед бохучу цIердешан орамехь, а ца €здеш, е €здо: шед.

7.  Ўеконан шина а дешан морфологически форма хийцалахь, цу шина а дешан шен-шен  маьIнаш ларделла хиларан билгало ю, цундела уьш къаьстина €здо, масала: уьнан коржам Ч аннийн коржамаш, коран рама Ч корийн раманаш, сара туху Ч серий детта (гIаж туху Ч гIожмаш етта).

8.  Ќагахь шеконан шина дашах шолгIачу цхьана дешан формий бен ца хийцалахь, иза, ши лард цхьаьнаийна, чолхе цхьа дош хиларан билгало ю, цундела иза цхьаьна €здо, масала:  дегабаам Ч дегабаамаш /дегнийн баамаш ца олу/, жаIу Ч жаIуй /жаш Iуй ца олу/, сатуху Ч садетта /синош детта ца олу/. ƒукхаваха хьехархо ву.  ¬оккхачу стага  кIанте элира: Ђƒукха ваха хьо, кIант! јхьа хьайгара хаза гIиллакх  гайтиї. ÷еран €здар орфографин    семантически /маьIнин/ принципца ду.

9.  ћукъазниг чаккхенгахь долу дешнаш дагардеш хилахь, и мукъазниг шалха а долуш, тIекхета хуттурган суффикс ий: јхьмад, —алман Ч јхьмаддий, —алманний.

10.  ƒеха  мукъа  аз чаккхенгахь долу дешнаш дагардеш хилахь, цуьнан ницкъ, гIора алсам хуьлу, цундела тIекхетачу хуттурган суфф. й-нан ницкъ ца кхочу и деха мукъаниг хийца, масала: ћуса, Iийса Ч ћусай, Iийсай.

11.  ƒоца мукъа аз чаккхенгахь долу дешнаш дагардеш хилахь, тIекхетачу хуттурган суффиксан й-нан ницкъ кхочу доца мукъа а и-не хийца, масала: ћуса, Iиса Ч ћусий, Iисий.

12.   ъайлах меран-нун чаккхенгахь долу дешнаш дагардеш хилахь, и н, хуттурган суффикс а хуьлий (дуьззина н а хуьлий), гучудолу, масала: јсетан йиша, «айнапан йиша Ч јсетан, «айнапан йижарий.

13.  Ќагахь къайлах меран-нун  а доцуш, чаккхенгахь дуьззина, меттаюьххьера зевне мукъаза н долу дешнаш дагардеш хилахь, и н шалхадолу, хуттурган суффикс ий тIе а кхеташ, масала: —ултан, —алман Ч —ултанний, —алманний.

14.  ¬айн  мегтан гIиллакх ду, ораман мукъа а кIадлуш аь-не доьрзуш, о оь-не хийцалуш, у уь-не доьрзуш, масала: марс Ч маьрсаца, пхьарс Ч пхьаьрсаца, лом Ч лоьмаца, лор Ч лоьраца, сом Ч соьмаца, со Ч соьца Ч соьга, хьо Ч хьоьца Ч хьоьга, хьун Ч хьуьнца, шу Ч шуьца Ч шуьга /шоьца, шоьга €здича, гIалат хир ду/.

15.  Ђ хийсинаї, Ђкхиссинаї цхьаъ дац, церан лексически маьIнаш тайп-тайпана ду, хIунда аьлча, церан кхолладалар тайп-тайпанчу дешнех хуьлу. »за кху кепара талла йиш ю.  Ђ хиссинаї боху дош Ђкхосса, кхиссаї бохучу хандешан кеп ю: кхисса, кхуьссу, кхисси, кхиссира, кхиссина Ч кхиссинера (цуьнан маьIна ша ду: схьа а оьцуш, дIакхиссина).   Ђ хийсинаї боху дош кховса Ч кхийса /левси/ бохучу хандешан кеп ю: кховса Ч кховсу Ч кхевси Ч кхевсира Ч кхевсина Ч кхевсинера; кхийса Ч кхуьйсу Ч кхийси Ч кхийсира Ч кхийсина Ч кхийсинера /пхьалгIахь левси/. »штта цу кепара талла а, вайн меттан гIиллакх а, цуьнан башхаллаш а йовза а, Iамо а, ларъ€н а йиш ю. ÷у балхо вай гIалат-довларх лардийр ду.

 

 

 

 

 

 

     ï